مقدمه
حادثه یک اتفاق پیش بینی نشده است که در شرایط متفاوتی رخ میدهد.شناسایی و تجزیه و تحلیل حوادث گذشته سبب ارتقای دانش و کمک به بهبود روشهای مدیریتی و برنامه ریزی جهت پیشگیری از موارد مشابه در آینده و کاهش شدت آنها خواهد بود.
روش
این مطالعه گذشته نگر توصیفی مقطعی با استفاده از پرسشنامه و بررسی پرونده های حوادث در طی یک دوره پنج ساله مورد بررسی قرارگرفت .نتایج سپس استخراج و با استفاده از پرسشنامه انجام و داده ها توصیف وتحلیل آماری شد.
یافته ها
نتایج این بررسی بترتیب براساس سال ،روزهای هفته،ساعت روز ،شیفت کاری ونوع آسیب ارائه شده است.یافته ها نشان میدهد سال 1380با 22% موارد بیشترین و سال با 9% موارد 1378 کمترین وقوع حادثه ،روز سه شنبه با 58 % حوادث بیشترین و روز جمعه با 20% حوادث کمترین ، ساعت 9-11 صبح با 77% در شیفت روزکار بیشترین حوادث وساعت 5-7 صبح با 2% حوادث در شیفت شب کمترین ودر نوع حوادث شکستگی با95% موارد بیشترین وگازگرفتگی با 2% موارد کمترین و 3% حوادث بسیار شدید و منجر به فوت بوده است.
نتیجه گیری
نتایج نشان میدهد که افزایش فعالیت کاری ، تعطیلی ، تغییر شیفت کار ، نوع فعالیت و همچنین آموزش و اجرای روشهای پیشگیری نقش زیادی در کاهش حوادث و آسیبهای ناشی از آن در محیط کار داشته است
بررسی مخا طرات ایمنی فضا ی تفریحی و زمین بازی کودکان در پارکهای شهر اصفهان
پنجمین همایش کشوری ایمنی و بهداشت حرفه ای. 1384؛ اصفهان
حسینعلی یو سفی ، محمد فریدن مهدی صادقی ، دانشکده بهداشت ، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان
پوستر.
ایمنی، مخا طرات ایمنی ، زمین بازی، پارکهای شهر
مقدمه
امروزه با لا بردن سطح ایمنی و هزینه کردن برای آن به عنوان سرمایه گذاری با بهره اقتصادی محسوب می شود که دارای ارزشهای انسانی نیز می باشد . با بر نامه ریزی و اجرای روشهای ایمنی می توان اثارو مخاطرات ناشی از اعمال شرایط نا ایمن را کاهش داد. برای داشتن یک برنامه موثر برای ایمن کردن محیط پارک اول باید مخا طرات شناسایی شوند . سپس با استفاده از اطلاعات و نتایج انهاو با توجه به خصو صیات جا معه راه کارهای اصلی و پیشگیری ارائه شود.
روش پژوهش :
این پژوهش تو صیفی با استفاده از چک لیست و مصاحبه با تعداد 150 نفر افراد استفاده کننده از پارکهای شهر اصفهان انجام شد. نتایج پس از استخراج و کد بندی آنالیز آماری شد.
نتایج:
یافته ها نشان داد که 80 % افراد پارکها را محل های ایمنی برای کودکان نمی دانند.20%کودکان بدلیل فرو رفتن در چاله های نا مشخص در بین چمنها دچار مشکل شده اند ، 30 % پوششهای سطح زمین اطراف وسیله بازی نا مناسب بود ، 20% افراد تردد وسایل نقلیه موتوری در مسیرهای داخل پارک را خطری برای کودکان می دانستند،35 %افرادارتفاع اسباب بازیهارا نا مناسب می دا نستند.30%افراد لبه های تیز و برنده وسایل را به عنوان یک عامل خطرساز معرفی کردند .
پیشنهادات:
پس از شنا سایی فعالیتها ؛طبیعت و زمان؛عوامل خطر ساز باید حذف یا کنترل شوند.روشهای اجرایی برای طراحی فرایند ها؛ تجهیزات و شیوه عملیات برای کاهش خطرات ایمنی و بهداشتی اجرا شود.همچنین باید در زمینه گسترش فرهنگ ایمنی فعالیتهای لازم به عمل آید زیرا آموزش نکات به ظاهر ساده نقش قابل توجهی در روند تامین سلا مت و ایمنی کودکان در محیط بازی دارد.
اثرات تماس شغلی با پادزیستها در کارخانه داروسازی
هفتمین کنگره ایمنولوژی و آلرژی ایران. 1383؛ Mashhad
حسینعلی یوسفی محسن جانقربانی فاطمه آزاد
پوستر. نتیجه شده از طرح مصوب در موسسهای غیر از دانشگاه.
اثرات تماس شغلی با پادزیست ها در کارخانه داروسازی حسینعلی یوسفی، محسن جانقربانی ، فاطمه آزادگروه بهداشت حرفه ای ، دانشکده بهداشت ، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ، اصفهان اهداف: تماس شغلی با پادزیست ها از طریق استنشاق آنتی ژنها یا مواد شیمیایی می تواند اثرات زیانآوری بر سلامت افراد شاغل درکارخانجات تولید پادزیست داشته باشد. بدین منظور علایم بالینی واکنشهای آلرژیک افراد شاغل در کارخانه داروسازی مطالعه شده است.رو ش ها : شیوع علایم بالینی در بین تعداد 160 نفر از افراد شاغل مواجهه یافته ،در کارخانه تولید پادزیست بعنوان گروه هدف و 60 نفر افراد شاغل در قسمتهای دیگر بعنوان گروه شاهد با استفاده از پرونده بهداشتی و تکمیل پرسشنامه بررسی شد. یافته ها :نتایج مطالعه نشانگر افزایش علایم بالینی واکنشهای حساسیتی بصورت ناراحتیهای چشمی( 21%) ،تنفسی (12%) ، پوستی (8%) ، قلبی و عروقی ، گوارشی در بین افراد شاغل درکارخانه ساخت پادزیست است . بین سابقه کار ، نوع شغل و علایم بالینی ارتباط معنی داری موجود است (P<0.05).نتیجـهگیری: علایم بالینی در افراد شاغل در کارخانه تولید پادزیست از افراد عادی بیشتراست که میتواند موید این احتمال باشد که قرار گرفتن طولانی مدت درمعرض پادزیست ها برسلامت افراد تائیر می گذارد و به احتمال زیاد می تواند برای افراد دارای زمینه ابتلا، بویژه بیماریهای حساسیتی تنفسی نقش تشدید کننده داشته باشد.انجام مطالعات بیشتر در این مورد پیشنهاد میشود.
احتمال سرطان خون در کارکنان ایستگاههای برق فشارقوی
چهارمین همایش هماتولوژی و انکولوژی ایران. 1383؛ مشهد
یوسفی دکتر رخشان دکتر پورفتح الله
سخنرانی. نتیجه شده از طرح مصوب در موسسهای غیر از دانشگاه.
مقدمه.همه افرادجامعه درزندگی روزمره به شیوه های گوناگون در معرضمیدانهای الکترومغناطیسی قرارمی گیرند. افرادی که در نیروگاههای برِق، شبکههای توزیع و انتقال برِق فشارقوی کار می کنند ،در معرض میدانهای قویتری قرار دارند.هدف این مطالعه بررسی احتمال بوجودآمدن اثرات زیانآور از جمله سرطان خون دراین افرادمی باشد. روشها.این مطالعه برای بررسی لوسمی و دیگر ناهنجاریهای خونی تعداد 79 نفر کارکنان برِق فشارقوی تهران،انجام گرفت. گروه شاهد تعداد 110 نفر انتخاب شدند که از نظر سن وجنس همسان ولی دور از خطوط برق فشار قوی زندگی میکردند.نتایج آزمایش خون گروه مورد مطالعه، شامل شمارش افتراقی ومورفولوژی سلولهای خون، با گروه شاهد مقایسه وآنالیزآماری شد. نتایج. یافته های این پژوهش نشان میدهد که اختلافمیانگین(RBC, MCV,MCH,MCHC ) وهماتوکریت درافرادمورد مطالعه نسبت به گروه شاهد معنیداراست p<0.05)). بین میانگین شمارش WBC)) وسلولهای گرانولوسیت و لنفوسیت افرادکم سابقه نسبت به افرادی باسابقهکار بیشتر ، اختلاف معنیدار را نشان میدهد.درافراد شاغل در ایستگاههای باولتاژمتفاوت،نیز اختلاف بین میانگینRBC, MCV, MCH) ) ،معنیداراست. نتیجه گیری .یافتن دو مورد لوسمی (AML , ALL) در گروه مورد مطالعه مشابه نتایج پژوهشهای سایر کشورها مبنی بر افزایش خطر لوسمی ناشی ازقرارگرفتن در معرض میدانهای الکترومغناطیسی است. می توان باانجام اقدامات حفاظتی وایمنی ،علاوه برافزایشبهرهوری ازآسیب های احتمالی نیز جلوگیری کرد.2 - دانشکده پزشکی - دانشگاه شهید بهشتی 4 - دانشکده علوم پزشکی - دانشگاه تربیت مدرس
ارزیابی منابع سر و صدا در ایستگاههای کار یکی از صنایع فلزی استان اصفهان
اولین همایش ملی صدا، سلامتی و توسعه. 1383؛ مشهد
حسینعلی یوسفی
سخنرانی. نتیجه شده از طرح مصوب در دانشگاه.
مقدمـه و هدف:
افزایش سر و صدا در محیط کار سبب کاهش کارایی و بازده نیروی کار و در نتیجه افت کیـفیت محـصولات تولیدی خواهدبود. با شناخت عوامل مؤثر در افزایـش صدا و کاهش یا بر طرف کردن این فـشارهای تهدید کننده سلامتی، علاوه بر انجام وظیفهانسانی از زیانـهای اقتـصادی نیز جلوگیری میشود. هدف از این تحقیق بررسی منابع سر و صدا در ایـستگاههای کاری یکی ازشرکتهای صنعتی بزرگ اصفهان به منظور تعیین میزان تماس کارگران با سر و صدای محیط کار است.
روش تحـقیـق :
پژوهش مقطعی با روش اندازهگیری سر و صدا (تراز فشار صوت )در کلیه ایستگاههای کار تعداد 130 نفر کارگران این شرکتصنعتی انجام شد. برای بررسی سر و صدا از دستگاههای سنجش و صدا سنج و دوزیمتر صدا استفاده شد.
یـافته های پژوهشی :
شدت سر و صدا (تراز فشار صوت )در ایستگاههای برشکاری بین 80 تا 93 dB ، در ایستگاههای پرسکاری بین 71 تا dB83 و در ایستگاههای کوره و نقاشی بین 78 تا 102 dB میباشد. صدای موضعی در ایستگاههای برشکاری بطور معنیداری بالاتر ازحد مجاز است ( P< 0/05 ) . شدت سر و صدای موضعی در ایستگاههای پرسکاری و بدنه بخاری کمتر از استاندارد است. شدتسر و صدای موضعی در ایستگاههای کوره و نقاشی شرکت پلار بطور معنیداری بالاتر از حد استاندارد است ( P< 0/05 )0
نتیجه گیری :
سر و صدا در بعضی ایستگاههای کاری بالاتر از حد مجاز است که میتواند در ایجاد ناراحتیهای عصبی، فیزیولوژی و روانیبویـژه شنوایی مؤثر باشد و همچنیـن میتواند در هنگام کار زمینه ساز حوادث و بیماریهای شغلی شود. نتایج میتواند مورد استفادهمهندسان طراح شرکتهای صنایع فلزی مشابه قرار گیرد تا بعنوان اولین گام در اقدامات کنترلی با طراحی صحیح و علمی ایستگاه کار،به میزان زیادی از فشارهای تهدید کننده سلامتی کارگران جلوگیری شود.
کـلمـات کـلیدی: ایستگاههای کار ، اندازه گیری سر و صدا، صـنایع فلزی، کری شغلی .
بررسی وضعیت بهداشتی پارکهای شهر اصفهان
سمینار تخصصی شهرها و مردم. 1383؛ تبریز
حسینعلی یوسفی1؛محمدعلی یوسفی2
پوستر.
بهداشت، ایمنی ،پارکهاو فضای سبز، استاندارد
مقدمه:
رعایت اصول بهداشتی وساختار بوستان باید بر اساس مطالعات همه جانبه از نظر وسعت امکانات طراحی شود، بطوریکهبانیازهای افراد مختلف اجتماع سازگار باشد. بویژه اینکه پارکهای سالم نقش مهمی در بهداشت روانی و نشاط افراد جامعه دارد. تراکم جمعیت در شهرها، ساختمانهای مرتفع،کاهش فضای منازل،کاهش روابط همسایگی، آزاد نبودن کودکان، نیاز به محیط لازم برای ورزش و هواخوری، ضرورت استفاده از بوستانها را بیشتر جلوهگر می سازد.
روش : پژوهش توصیفی، با استفاده از تکمیل پرسشنامه و نظرخواهی از گروههای سنی متفاوت دربارة وضعیت بهداشت و ایمنی پارکهای موجود در شهر اصفهان.
نتایج: نتایج بدست آمده از پرسشنامه نشان میدهد که 80% افراد برای حضور در طبیعت ،90% خانواده ها برای یافتن فضایی مناسب برای بازی کودکان،35% برای پیاده روی ،15% افراد مسن برای دیدار گروه همسن به پارک میروند.عدم رعایت ایمنی در ساخت و نصب وسایل بازی کودکان،عدم تناسب با آنتروپومتری آنها،ورود غیر مجاز وسایل موتوری،نداشتن حفاظ در کناره پلهای مرتفع ،نداشتن غریق نجات و جلیقه شنا و عدم رعایت ایمنی برق در سیستم روشنایی که میتواند باعث ایجاد حادثه شود.
بحث و نتیجهگیری :رعایت اصول بهداشتی، ایمنی و استانداردها در طراحی پارکها و فضای سبز میتواند ساختاری مناسب بوجود آورد که سبب کاهش یاپیشگیری حوادث بالقوه شود.
پیشنهادات: رعایت استانداردهای ساخت و ساز برای مناسب نمودن محیط بوستان - طراحی بر اساس رعایت اصول بهداشت، ایمنی و نتایج آنتروپومتری - طراحی وسایل تفریحی و رفاهی موجود در پارکها با رعایت اصول ایمنی و ارگونومی برای جلوگیری از حوادث.- اطلاع رسانی در خصوص بهداشت و ایمنی پارکها.- طراحی بوستانها با توجه به گروههای استفاده کننده از آن- طراحی مناسب برای جلوگیری از عوارض آلودگی صوتی، آلودگی هوا- تأمین امنیت بوستان، ایجاد محیط مناسب از نظر تردد- طراحی مناسب بخش تفریحی ویژه کودکان متناسب با وضعیت جسمانی و تواناییهای آنان.
پایش مخاطرات عوامل زیان آور فیزیکی محیط کار در یکی از صنایع فلزی اصفهان
چهارمین همایش کشوری بهداشت حرفه ای. 1383؛ همدان
حسینعلی یوسفی احمدی نژاد
سخنرانی.
مقدمه :محیط کار سالم ساختنی است نه داشنتی. یکی از نیازهای اساسی برای ایجاد محیط کار ایمن و سالم ؛ پایش عوامل زیان آور محیط کار است . با شناخت عوامل مؤثر در افزایش مخاطرات و کاهش یا برطرف کردن این فشارهای تهدید کننده سلامتی ؛ علاوه بر انجام وظیفه انسانی از زیانهای اقتصادی ناشی از کاهش کارایی و بازده نیروی کار در نتیجه افت کیفیت محصولات تولیدی نیز جلوگیری می شود . هدف از این تحقیق بررسی وضعیت کارگاههای مختلف در یکی از صنایع فلزی بزرگ اصفهان از نظر عوامل زیان آور فیزیکی محیط کار است.مواد و روشها : این پژوهش بصورت مقطعی با روش نمونه گیری سرشماری بر روی کلیه کارگاههای یکی از صنایع فلزی بزرگ اصفهان انجام شد . میزان استرس گرمایی با استفاده از شاخصهای گرمای محیطی WBGT در بعدازظهر تیر ماه یعنی گرمترین ساعات روز انجام شد. با مشاهده روش و زمان انجام کار در نقاط مختلف کارگاه ؛ مناسبترین نقاط محیط کار برای اندازه گیری ؛ کارگاههای کوره و خشک کن بودند . اندازه گیری مؤلفه های WBGT شامل دمای خشک ؛ دمای تر و دمای گوی سان بر اساس روش استاندارد ( ACGIH 1995 ) با استفاده از دستگاه سنجش WBGT مدل Casella انگلستان بین ساعات 12 تا 14 روز کاری انجام گرفت .با استفاده از یک دستگاه تراز سنج فشار صوت SLM مدل 2230 از شرکت B & K کشور دانمارک پس از تعیین نقشه های صوتی کارگاههای مختلف و کالیبره کردن دستگاه ؛ صدای موضعی در هر یک از ایستگاههای کار این شرکت صنعتی تعیین گردید. روشنایی موضعی هر یک از ایستگاههای کار و همچنین روشنایی عمومی این شرکت با استفاده از فتومتر هاگز مدل S1 پس از ایستگاه بندی کارگاههای مختلف اندازه گیری شد .یافته ها و اطلاعات بدست آمده از هر یک از اندازه گیری ها بطور مجزا در جداول ثبت گردید . با استفاده از نرم افزار آماری میانگین و انحراف معیار متغیرهای کمی را بدست آوردیم و سپس نتایج با مقادیر استاندارد مقایسه و به کمک مشاور آمار توصیف شدند . استانداردهای مورد استفاده برای گرما ؛ صدا و روشنایی در این پژوهش مربوط به ارقام اعلام شده توسط کمیته متخصصان بهداشت صنعتی آمریکا ACGIH سال 2002 می باشد .(11)یافته های پژوهشی :میانگین؛ حداقل و حداکثر روشنایی در ایستگاههای سنگ ؛ فرز و دریل (جدول شماره .....) و کوره ؛ نقاشی و مونتاژ (جدول شماره 2 ) و پرس و برش ( جدول شماره 3 ) و تراشکاری ؛ جوشکاری و انبار ( جدول شماره 4 ) بدست آمد. همچنین مقادیر پارامترهای فوق برای حرارت محیط ( شاخص WBGT ) در ایستگاههای کوره و گرمکن اندازه گیری شد.( جدول شماره 5 ) . در ضمن تراز فشار صدا نیز در ایستگاهای پرس و برش ( جدول شماره .....) ؛ مونتاژ ( جدول شماره ......) و کوره و نقاشی ( جدول شماره .....) تعیین مقدار شد . تمامی مقادیر اندازه گیری شده فوق با مقادیر اسناتدارد مقایسه شدند.
آیا استفاده از تلفنهای همراه برای سلامتی زیان آور است؟
همایش ارتقای سلامت و آموزش بهداشت. 1382؛ اصفهان
حسین علی یوسفی حاج صالحی
سخنرانی. نتیجه شده از طرح مصوب در موسسهای غیر از دانشگاه.
مقـدمـه و هـدف: تلفن همراه از جمله مصنوعات بشری است که با از بین بردن محدودیت مکانی در برقراری ارتباطات به جامعه بشری خدمات شایانی کرده است . از سوی دیگراستفاده از آن افراد را در معرض میدانهای الکتریکی و مغناطیسی قرارداده است بطوریکه در تحقیقات زیادی احتمال ایجاد اثرات زیانآور بر سلامت افراد استفاده کننده گزارش شده است . ضرورت تحقیق بدین دلیل است که در مطالعات بهداشتی ایران به آن کمتر توجه شده است.هدف این پژوهش بررسی علایم سوبژکتیو در افراد استفاده کننده از تلفن همراه است. رو ش : این مطالعه مقطعی برای بررسی شیوع علایم سوبژکتیو در بین تعداد 322 نفر افراد استفاده کننده از تلفن همراه در شهر اصفهان ، بعنوان گروه هدف، به روش تصادفی با استفاده از پرسشنامه انجام شد. نتایج : علایم سردرد ( 13%) ، سرگیجه ( 7%) ، عدم تمرکز (4/8%) ،از دست دادن حافظه موقت (1/5%) ، قرمز شدن گوش( 25% ) در بین افراد استفاده کننده از تلفن همراه مشاهده شد. بین مدت و تعداد مکالمات و شدت علایم ارتباط معنی دار است (05/0 < P) . بحث و نتیجه گیری: بر اساس یافته های پژوهش بروز علایم ذهنی در افراد استفاده کننده از تلفن همراه و ارتباط شدت این علایم با مدت و تعداد مکالمات میتواند موید این احتمال باشد که استفاده طولانی مدت برسلامت افراد تائیر می گذارد. به احتمال زیاد این مربوط به اثرات ناشی از میکروویو است.انجام مطالعات بیشتر در این مورد پیشنهاد میشود.
بررسی وضعیت بهداشتی پارکهای شهر اصفهان
اولین همایش ارتقای سلامت و آموزش بهداشت و نهمین همایش سراسری تازه های پزشکی و پیراپزشکی. 1382؛ اصفهان
حسینعلی یوسفی1؛امیر ملاآقابابایی 2محمدعلی یوسفی3
سخنرانی. نتیجه شده از طرح مصوب در موسسهای غیر از دانشگاه.
مقدمـه: بهداشت پارکها با هدف نـگهداری و تأمین محیط سالم برای افراد جامعه است. رعایت اصول بهداشتی از انتقال و انتشار بسیاری از بیماریها در این مکانها جلوگیری می کند. ساختار بوستان باید بر اساس مطالعات همه جانبه از نظر وسعت امکانات طراحی شود، بطوریکه با نیازهای افراد مختلف اجتماع سازگار باشد. بویـژه اینکه پارکهای سالم نقش مهمی در بهداشت روانی و نشاط افراد جامعه دارد. تراکم جمعیت در شهرها، ساختمانهای مرتفع، کاهش فضای منازل، کاهش روابط همسایـگی، آزاد نبودن کودکان، نیاز به محیط لازم برای ورزش و هواخوری، ضرورت استفاده از بوستانها را بیشتر جلوهگر می سازد. روش : پژوهش توصیفی، با استفاده از تکمیل پرسشنامه و نظرخواهی از گروههای سنی متفاوت دربارة وضعیت بهداشت و ایمنی پارکهای موجود در شهر اصفهان.نتایج: نتایج بدست آمده از پرسشنامه نشان میدهد که 80% افراد برای حضور در طبیعت ،90% خانواده ها برای یافتن فضایی مناسب برای بازی کودکان،35% برای پیاده روی ،15% افراد مسن برای دیدار گروه همسن به پارک میروند.عدم رعایت ایمنی در ساخت و نصب وسایل بازی کودکان،عدم تناسب با آنتروپومتری آنها،ورود غیر مجاز وسایل موتوری،نداشتن حفاظ در کناره پلهای مرتفع ،نداشتن غریق نجات و جلیقه شنا و عدم رعایت ایمنی برق در سیستم روشنایی که میتواند باعث ایجاد حادثه شود. بحث و نتیجهگیری :رعایت اصول بهداشتی، ایمنی و استانداردها در طراحی پارکها و فضای سبز میتواند ساختاری مناسب بوجود آورد که سبب کاهش یاپیشگیری حوادث بالـقوه شود. پیشنهادات: رعایت استانداردهای ساخت و ساز برای مناسب نمودن محیط بوستان - طراحی بر اساس رعایت اصول بهداشت، ایمنی و نتایج آنتروپومتری - طراحی وسایل تفریحی و رفاهی موجود در پارکها با رعایت اصول ایمنی و ارگونومی برای جلوگیری از حوادث.- اطلاع رسانی در خصوص بهداشت و ایمنی پارکها.- طراحی بوستانها با توجه به گروههای استفاده کننده از آن . - طراحی مناسب برای جلوگیری از عوارض آلودگی صوتی، آلودگی هوا و.- تأمین امنیت بوستان، ایجاد محیط مناسب از نظر تردد. - طراحی مناسب بخش تفریحی ویـژه کودکان متناسب با وضعیت جسمانی، و تواناییهای آنان.
شمس الدين محمد حافظ ملقب به خواجه حافظ شيرازي و مشهور به لسان الغيب از مشهورترين شعراي تاريخ ايران و از تابناكترين ستارگان آسمان علم و ادب ايران زمين است كه تا نام ايران زنده و پابرجاست نام وي نيز جاودان خواهد بود. با وجود شهرت والاي اين شاعران گران مايه در خصوص دوران زندگي حافظ بويژه زمان به دنيا آمدن او اطلاعات دقيقي در دست نيست ولي به حكم شواهد و قرائن ظاهرا شيخ در حدود سال 726 ه.ق در شهر شيراز، كه به آن صميمانه عشق ميورزيده، به دنيا آمده است. اطلاعات چنداني از خانواده و اجداد خواجه حافظ در دست نيست و ظاهرا پدرش بهاء الدين نام داشته و در دوره سلطنت اتابكان سلغري فارس از اصفهان به شيراز مهاجرت كرده است. شمس الدين از دوران طفوليت به مكتب و مدرسه روي آورد و پس از سپري نمودن علوم ومعلومات معمول زمان خويش به محضر علما و فضلاي زادگاهش شتافت و از اين بزرگان بويژه قوام الدين عبدا...بهرهها گرفت. خواجه در دوران جواني بر تمام علوم مذهبي و ادبي روزگار خود تسلط يافت(1) و هنوز دهه بيست زندگي خود را سپري ننموده بود كه به يكي از مشاهير علم و ادب ديار خود بدل گشت. وي در اين دوره علاوه براندوخته عميق علمي و ادبي خود قرآن را نيز كامل از حفظ داشت و اين كتاب آسماني رابا صداي خوش و با روايتهاي مختلف از بر ميخواند و از اين روي تخلص حافظ را بر خود نهاد.(2) دوران جواني اين شاعرگران مايه مصادف بود با افول سلسله محلي اتابكان سلغري فارس و اين ايالات مهم به تصرف خاندان اينجو، از عمال ايلخانان مغول، در آمده بود. حافظ كه در همان دوره به شهرت والايي دست يافته بود موردتوجه و عنايت امراياينجو قرار گرفت و پس از راه يافتن به دربار آنان به مقامي بزرگ نزد شاه شيخ جمال الدين ابواسحاق حاكم فارس دست يافت. دوره حكومت شاه ابو اسحاق اينجو توأم با عدالت و انصاف بود و اين امير دانشمند و ادب دوست در دوره حكمراني خود كه از سال 742 تا 754 ه. ق بطول انجاميد در عمراني و آباداني شيراز و آسايش و امنيت مردم اين ايالت بويژه شيراز كوشيد. حافظ نيز از مرحمت و لطف امير ابو اسحاق بهرهمند بود و در اشعار خود با ستودن وي درالقابي همچون (جمال چهره اسلام) و (سپهر علم و حياء) حقشناسي خود را نسبت به اين امير نيكوكار بيان داشت.(3) پس از اين دوره صلح و صفا امير مبارز الدين مؤسس سلسله آل مظفر در سال 754 ه.ق بر امير اسحاق چيره گشت و پس از آنكه او را در ميدان شهر شيراز به قتل رساند حكومتي مبتني بر ظلم و ستم و سختگيري را در سراسر ايالت فارس حكمفرما ساخت. امير مبارز الدين شاهي تندخوي و متعصب و ستمگر بود و بويژه در امور ديني ومذهبي بر مردم خشونت بسياري جاري نمود. در دوره حكومت وي مردم از بسياري از آزاديها و مواهب طبيعي خود محروم شدند و امير خود را مسلماني متعصب جلوه ميداد كه درصدد جاري ساختن احكام اسلامي است. اين گونه اعمال با مخالفت و نارضايتي حافظ مواجه گشت و وي با تاختن بر اينگونه اعمال آن را رياكارانه و ناشي از خشك انديشي و تعصب مذهبي قشري امير مبارز الدين دانست. سلطنت امير مبارز الدين مدت زيادي به طول نيانجاميد و در سال 759 ه.ق دو تن از پسران او شاه محمود و شاه شجاع كه از خشونت بسيار امير به تنگ آمده بودند توطئهاي فراهم آورده و پدر را دستگير كردند و بر چشمان او ميل كشيدند.(4) شاه شجاع و شاه منصور از ديگر امراي آل مظفر همعصر با حافظ بودند و به سبب از بين بردن مظاهر تعصب و خشك انديشي در شيراز و توجه به بازار شعر و شاعري مورد توجه حافظ قرار گرفتند. اين دو امير نيز به نوبه خود احترام فراواني به خواجه ميگذاشتند واز آنجا كه بهرهاي نيز از ادبيات و علوم داشتند شاعر بلند آوازه ديار خويش را مورد حمايت خاص خود قرار دادند.(5)اواخر زندگي شاعر بلند آوازه ايران همزمان بود با حمله امير تيمور و اين پادشاه بيرحم و خونريز پس از جنايات و خونريزيهاي فراواني كه در اصفهان انجام داد و از هفتاد هزار سر بريده مردمان شوريده بخت آن ديار چند مناره ساخت روبه سوي شيراز نهاد. داستان ملاقات تاريخي و عبرت انگيز خواجه حافظ با تيمور نيز اگر صحت و اعتبارداشته باشد ظاهرا در سال 790 ه. ق و يك سال پيش از مرگ شاعر نامدار صورت گرفته است. براساس اين داستان پس از آنكه دروازههاي شيراز به روي مؤسس سلسله تيموريان گشوده شد امير تيمور قاصدي را به نزد حافظ فرستاد و او را به نزد خود خواند و گفت: من اكثر ربع مسكون را با اين شمشير مسخر ساختم و هزاران جاي و ولايت را ويران كردم تا سمرقند و بخارا را كه وطن مألوف و تختگاه من است آبادان سازم و تو آن گاه به يك خال هندوي ترك شيرازي سمرقند و بخاراي ما را در يكي از ابيات خود به فروش ميرساني.(6) گويند خواجه زيركانه در جواب وي به فقر و نداري خود اشاره كرده و ميگويد: اي سلطان عالم از اين بخشندگي است كه بدين روز افتادهام. اين پاسخ زيبا وشوخ طبعانه مورد پسند تيمور واقع ميگردد و او را مورد عنايت خود قرار ميدهد. مرگ خواجه يك سال پس از اين ملاقات صورت گرفت و وي در سال 791 ه.ق در گلگشت مصلي كه منطقهاي زيبا و باصفا بود و حافظ علاقه زياديبه آن داشت به خاك سپرده شد و از آن پس آن محل به حافظيه مشهور گشت. نقل شده است كه در هنگام تشييع جنازه خواجه شيراز گروهي از متعصبان كه اشعار شاعر و اشارات او به مي و مطرب و ساقي را گواهي بر شرك و كفروي ميدانستند مانع دفن حكيم به آيين مسلمانان شدند. در مشاجرهاي كه بين دوستداران شاعر و مخالفان او در گرفت سرانجام قرار بر آن شد تا تفألي به ديوان خواجه زده و داوري را به اشعار او واگذارند. پس از باز كردن ديوان اشعار اين بيت شاهد آمد: قديم دريغ مدار از جنازه حافظ/ كه گرچه غرق گناه است ميرود به بهشت / *** حافظ بيشتر عمر خود را در شيراز گذراند و برخلاف سعدي به جز يك سفر كوتاه به يزد و يك مسافرت نيمه تمام به بندر هرمز همواره در شيراز بود و از صفا و زيبايي شهر محبوبش و اماكن تفريحي آن همچون گلگشت و آب ركنآباد لذت ميبرد. وي در دوران زندگي خود به شهرت عظيمي در سرتاسر ايران دست يافت و اشعار او به مناطقي دور دست همچون هند نيز راه يافت. نقل شده است كه وي مورد احترام فراوان سلاطين آل جلاير و پادشاهان بهمني دكن هندوستان قرار داشت و سلاطيني همچون سلطان احمد بن شيخ اويس بن حسن جلايري (ايلكاني) ومحمود شاه بهمني دكني با احترام زياد او را به پايتختهاي خود دعوت كردند. حافظ تنها دعوت محمود شاه بهمني را پذيرفت و عازم آن سرزمين شد ولي چون به بندر هرمز رسيد و سوار كشتي شد طوفاني درگرفت و خواجه كه درخشكي آشوب و طوفان حوادث گوناگوني را ديده بود نخواست خود را گرفتار آشوب دريا نيز سازد از اين رو از مسافرت پشيمان شد. شهرت اصلي حافظ و رمز پويايي جاودانه آوازه او به سبب غزلسرايي و سرايش غزلهاي بسيار زيباست. غزل بويژه نوع عارفانه آن توسط حافظ به اوج فصاحت و بلاغت و ملاحت رسيد و او جداي از شيريني و سادگي و ايجاز، روح صفا و صميميت را در ابيات خود جلوهگر ساخت. خواجه شيراز در غزليات خود تمامي منويات قلبي خويش نظير عشق به حقيقت و يكرويي و وحدت و وصال جانان و از سوي ديگر خشم و تنفر خود را در مقابل اختلاف و نفاق، ريا و تزوير و ستيزگيهاي قشري بيان كرده است. در غزليات زيباي حافظ كه از همه حيث اوج غزل فارسي محسوب ميشود كلمات و تعبيرات خاصي وجود دارد و خواجه كه خود مبتكر اين سبك است از آن طريق مقصود خود را بيان داشته است. كلمات و عباراتي همچون طامات، خرابات، مغان، مغبچه، خرقه، سالوس، پير،هاتف، پير مغان، گرانان، رطل گران، زنار، صومعه، زاهد، شاهد، طلسمات، شراب و... از اين گونهاند كه هر يك بيانگر قريحه عالي و روح لطيف و طبع گويا و فكر دقيق و ذوق عارفانه و عرفان عاشقانه وي است. خواجه در اشعارش اغلب از خود به عنوان رندي پاك باخته و بينياز ياد كرده كه با همه هشياري و دانايي به آداب و رسوم و مقررات اجتماعي بياعتناست. وي از ريا و تزوير زاهدان دروني در رنج و اضطراب است و حتي صوفيان ريايي را كه به طريقت حافظ انتساب ميورزند ولي اهل ظاهر بوده و در ژنده پوشي و قلندري تظاهر ميكنند سخت سرزنش ميكند و در اشعار خود دام حيله و تزوير اين ظاهر پرستان را پاره ميسازد. لسان الغيب با بهرهگيري از برخي تشبيهات معمول شاعران همچون تشبيه زلف به كفر و زنجير وسنبل و دام، تشبيه ابرو به كمان، تشبيه قد به سرو، صورت به چراغ و گل و ماه و دهان به غنچه و پسته و... ناپديداري اوضاع زمان، بي دوامي قدرت و شكوه و جلال پادشاهان و لزوم دل نبستن به مظاهر دنيوي را متذكر ميشود. حافظ معتقد است آدميان بايد از زيباييها و خوشيهاي طبيعت و لحظههاي خوش محبت و دوستي و صفا و صميميت برخوردار شوند و عمر كوتاه خود را با شادي و شادكامي سپري سازند. خواجه حقيقت هستي را خداي تعالي ميداند كه در اين جهان جلوه كرده است و مظهر او را عشق معنوي و دل آدمي ميداندكه در همه جا با خود آدميان است و براي دريافتن سر وجود او بايد به حقيقت نفس پي برد. شاعر در برخي از اشعار خويش گوش خود را به پيام اهل راز و صداي هاتف و پند پير و سخن كاردان و ناله رباب و چنگ باز نموده است وحقايقي از زبان اينان كه در حقيقت همه از يك زبان گويند ميشنود و از عالم حال رو به زاهدان پرقيل و قال كرده رندانه سخنها ميگويد. حافظ در جاي ديگر از اصطلاحات باده و مي و ميكده در بيان مقاصد عرفاني خود سود ميجويد; مقصود او از مي و ميخوارگي در مواردي همانا تازيانهاي است كه براي پرده دري از روحانيون ريايي عوام فريب به كار ميرود و ميكده واقعي را درگاه حق ميداند كه مستي عارفان از آنجاست و براي رسيدن و نايل آمدن بهآن رنجها ميكشند و اشكها ميريزند و خاك راه معرفت را به رخسار ميسايند. خواجه بزرگ شعر و ادب ميپرستي را آن ميداند كه آدمي را از خود بيخود ميكند و آن را در مقابل خودپرستي به كار ميبرد و عشقورزي و بادهگساري عارفان را حقپرستي و گذشتن از حرص و شهوت و آرزوي وصال حقيقت ميداند كه حاضرند در راه حق رنج برند و درد كشند و شكايتي نكنند. وي عشق عارف را عشقي معنوي ميداند كه جوينده آن سعي دارد خود را از چاه طبيعت بيرون برد و در بحر عميق عشق حق كه كرانه ندارد غرق شود. از زيباترين جلوهها و مضامين غزليات خواجه حافظ آن است كه اگر چه او مخالف با روش شهوت پرستان و پيروان طبيعت و دشمن ريا و سالوس و زهد فروشي و عوام فريبي است و فراموش كردن عالم روحاني و پرداختن به جهان جسماني را شرط عقل و معرفت نميداند ولي در عينحال انسانها را به بهرهمندي از زيباييها و دوستيهاي جهان هستي، كه آفريدگار آن را مقدمه آن جهان قرار داده،دعوت ميكند به شرط اينكه از راه عقل و خرد دور نيفتند. خواجه آدميان را به برخورداري از لطايف خلقت و جمال طبيعت دعوت ميكند و با شاهد آوردن از زندگي خود كه در حفظ نشاط و داشتن روح قوي و فكر بلند و ميل به وفا و مروت و رغبت به سعي و عمل سرمشق بوده، انسانها را به خوش بودن و خوش داشتن زندگي خود دعوت ميكند. در مجموع ميتوان گفت اشعار حافظ آميزهاي است از معاني عاشقانه و اجتماعي و عرفاني و در هر يك از غزليات خود در كنار عبارات معمولي مقاصد عالي خود را نيز در باب هستي و محبت و مدارا و گذشت وخشونتها و رياكاريهاو مردم فريبيهاي نوخاستگان به قدرت رسيده و لطايف خلقت و جمال طبيعت و اراده عارفانه انديشه نيرومند به نمايش ميگذارد كه هريك از اين مضامين بسيار آموزنده و عبرتانگيز است و راه و رسم زندگي را به انسانها ميآموزد. حافظ انديشمندي است كه با غزليات نافذ و روح نواز خود مرزهاي قرون و اعصار را در نورديده و در اعماق دل تك تك ايرانيان رسوخ كرده است; از اين روي كمتر خانهاي را در ايران ميتوان يافت كه ديوان حافظ در آن نباشد ومورد مطالعه قرار نگيرد. ايرانيان ديوان حافظ را سخت گرامي ميدارند و از طريق تفأل به اشعار اين شاعر جاوداني، با او به راز و نياز ميپردازند و از اينروست كه به او لقب لسان الغيب و ترجمان اسرار دادهاند. انديشه و افكار والاي اين حكيم و عارف نامدار به ساير ملل نيز راه يافته است و شعراي بزرگي همچون گوته آلماني او را از بزرگترين انديشمندان تاريخ هستي لقب دادهاند كه به انسانها درس عشق و محبت داده است. ديوان حافظ به دهها زبان ترجمه شده و در زمره معروفترين كتب ادبي جهان است. ساليانه چندين سمينار در ارتباط با بررسي شخصيت اين شاعر برجسته در ايران و ساير كشورهاي جهان برگزار ميشود و سازمان يونسكو وي را يكي از ذخيرههاي جاودانه ادب در جهان دانسته است. ميعادگاه حافظيه در شيراز زيارتگه رندان جهان است و بسياري از ادب دوستان از سراسر جهان با حضور در اين مكان پر رمز و راز بر عمق معرفت و دانش او تحسين ميورزند. در پايان اين مبحث گزيدهاي از چند غزل زيباي لسان الغيب كه بيانگر انديشههاي متعالي اوست و هر يك بيتالغزل معرفت خواجه شيراز به شمار ميرود نقل ميگردد. دريغا كه محدوديت كلام اجازه تفسير و تحليل اين اشعار را نميدهد: (بارها دل طلب جام جم از ما ميكرد/ آنچه خود داشت زبيگانه تمنا ميكرد // گوهري كز صدف كون و مكان بيرونست / طلب از گمشدگان لب دريا ميكرد // مشكل خويش بر پير مغان بردم دوش / كو بتأييد نظر حل معما ميكرد // ديدمش خرم و خندان قدح باده بدست/ واندران آينه صدگونه تماشا ميكرد// گفتم: اين جام جهان بين بتو كي داد حكيم؟ / گفت آنروز كه اين گنبد مينا ميكرد// بيدلي در همه احوال خدا با او بود / او نميديدش و از دور خدايا ميكرد...) // *** دوش در حلقه ما قصه گيسوي تو بود / تا دل شب سخن از سلسله موي تو بود // دل كه از ناوك مژگان تو در خون ميگشت / باز مشتاق كمانخانه ابروي تو بود // هم عفاا... صبا كز تو پيامي ميداد / ورنه در كس نرسيديم كه از كوي تو بود // عالم ماز شور و شر عشق خبر هيچ نداشت / فتنهانگيز جهان غمزه جادوي تو بود // من سرگشته هم از اهل سلامت بودم / دام را هم شكن طره هندوي تو بود // بگشا بند قبا تا بگشايد دل من / كه گشادي كه مرا بوذر پهلوي تو بود // بوفاي تو كه بر تربت حافظ بگذر / كز جهان ميشد و در آرزوي روي تو بود // *** فكر بلبل همه آنست كه گل شد يارش / گل در انديشه كه چون عشوه كند در كارش// دلربايي همه آن نيست كه عاشق بكشند / خواجه آنست كه باشد غم خدمتكارش // جاي آنست كه خون موج زند در دل لعل / زين تغابن كه خزف ميشكند بازارش// بلبل از فيض گل آموخت سخن ورنه نبود / اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش // اي كه در كوچه معشوقه ما ميگذري / برحذر باش كه سر ميشكند ديوارش // آن سفر كرده كه صد قافله دل همره اوست/ هر كجا هست خدايا بسلامت دارش// صحبت عافيتت گرچه خوش افتاد ايدل/ جانب عشق عزيز است فرو مگذارش // صوفي سرخوش از اين دست كه كج كرد كلاه/ به دو جام دگر آشفته شود دستارش // دل حافظ كه بديدار تو خو گر شده بود / ناز پرورد وصالست مجو آزارش// ------------------------------------> 1-براساس منابع و شهادت يكي از علماء معاصر حافظ (محمد گلندام) خواجه در جواني سنگينترين كتابهاي مذهبي و ادبي دوره خويش همچون كشاف زمخشري در تفسير، مصباح مطرزي در نحو، طوالع الانوار من مطالع الانظار قاضي بيضاوي در حكمت، شرح مطالع قطب الدين رازي در منطق و مفتاح العلوم سكاكي در ادبيات را بطور كامل مطالعه كرده بود. 2- وي در برخي از ابيات خويش به اين نكته اشاره كرده است: (نديدم خوشتر از شعر تو حافظ / بقرآني كه تو در سينهداري...( // *** (زحافظان جهان كس چوبنده جمع نكرد / لطايف حكما با كتاب قرآني...( // 3- (بعهد سلطنت شاه شيخ ابواسحق / بپنج شخص عجيب ملك فارس بود آباد // نخست پادشاهي همچو او ولايتبخش / كه جهان خلق بپرورد و داد عيش بداد...) // لازم به ذكر است حافظ در معدود مدايحي كه گفته است نه تنها متانت خود را از دست نداده است بلكه همچون سعدي ممدوحان خود را پند داده و كيفر دهر و ناپايداري اين دنيا و لزوم رعايت انصاف و عدالت را به آنان گوشزد ساخته است. 4- حافظ در يكي از ابيات خود به واقعه كور شدن امير مبارز الدين اشاره كرده است: (... آنكه روشن شد جهان بينش بدو / ميل در چشم جهان بينش كشيد...) // *** 5- حافظ نيز در يكي از شعرهاي خود صفات مثبت شاه شجاع را ياد كرده است: (مظهر لطف ازل روشني چشم امل / جامع علم و عمل جان جهان شاه شجاع) // 6- اشاره به يكي از اشعار بسيار معروف حافظ كه در يكي از اشعار آن ميگويد: اگر آن ترك شيرازي به دست آرد دل ما را / به خال هندويش بخشم سمرقند و بخارا را//
آثار:
ـ ديوان اشعار
منابع:
1 ـ ديوان خواجه شمسالدين محمد حافظ، تهران، گنجينه، 1376. 2 ـ رضازاده شفق، صادق: تاريخ ادبيات ايران، شيراز، دانشگاه پهلوي، 1354. 3 ـ زرينكوب، عبدالحسين: از كوچه رندان، تهران، اميركبير، 1356. 4 ـ سايكس سر، پرسي: تاريخ ايران(جلد دوم)، ترجمه محمدتقي فخرداعي گيلاني، تهران، دنياي كتاب، 1363.